Legenda Vox Machiny ratuje serialowe fantasy. Dlaczego animowana banda nieudaczników osiągnęła sukces?

Serialowe fantasy przeżywa najgorszy okres od lat, a wielkie produkcje zawodzą jedna po drugiej. Gatunek ratuje tylko animowana Legenda Vox Machiny.

Współczesne fantasy w telewizji miało być nową złotą erą. Po finale Gry o tron każda licząca się platforma rzuciła się na literackie sagi jak smok na złoto. Amazon, Netflix i Disney licytowały się na prawa, budżety i obietnice epickich, wieloletnich opowieści.

Co oglądać w Prime Video? Poznaj najciekawsze nowe filmy i seriale

Kilka lat później krajobraz wygląda jak pobojowisko po bitwie, której nikt nie wygrał. A jedyny serial, który sezon po sezonie regularnie dowozi, to animowana produkcja o bandzie pijących najemników, zrodzona z sesji Dungeons & Dragons. Tak, mówię o Legendzie Vox Machiny. I nie, to nie jest przesada.

Cmentarzysko wielkich marek

Najpierw jednak spójrzmy na bilans strat. Koło czasu, adaptacja monumentalnej sagi Roberta Jordana, zostało przez Amazon anulowane po trzech sezonach. I to dokładnie w momencie, gdy serial złapał wiatr w żagle, a trzeci sezon zgodnie uznawano za najlepszy. Głośna kampania fanów nie pomogła. Widzowie zostali z urwaną w połowie historią, która może już nigdy nie doczekać się dokończenia.

Wiedźmin Netfliksa to z kolei podręcznikowy przykład roztrwonionego kredytu zaufania. Scenariusz z sezonu na sezon rozjeżdżał się z prozą Sapkowskiego, a odejście Henry’ego Cavilla stało się symbolem: produkcja straciła twarz, a wraz z nią sporą część widowni. Nas, polskich widzów, boli to podwójnie. To „nasza” marka, a Netflix dostał ją na tacy z milionami fanów gotowych pokochać serial z góry. I ten kapitał zwyczajnie zmarnował.

A Pierścienie Władzy? Najdroższy serial w historii telewizji od premiery dzieli widzów jak żadna inna produkcja fantasy. Rozwlekłe tempo, luźny stosunek do Tolkiena i bohaterowie, którym trudno kibicować, wracają jako zarzuty przy każdym sezonie. Nawet udane momenty toną w dyskusjach o tym, czym ten serial mógł być za takie pieniądze.

Gwoli uczciwości: Ród smoka udowodnił, że aktorskie fantasy wciąż potrafi trzymać poziom. To jednak wyjątek od reguły, która brzmi: im większy budżet i głośniejsza marka, tym częściej kończy się rozczarowaniem.

A w tym czasie banda nieudaczników…

Na tym tle Legenda Vox Machiny wygląda jak cud. I to cud, który nie miał prawa się wydarzyć. Serial nie powstał z korporacyjnego zamówienia, tylko z desperacji fanów. Gdy ekipa Critical Role, grupa aktorów głosowych transmitujących swoje sesje D&D, ogłosiła w 2019 roku zbiórkę na animowany odcinek specjalny, cel wynosił skromne 750 tysięcy dolarów.

Kwotę osiągnięto w niecałą godzinę, a licznik zatrzymał się na ponad 11 milionach dolarów, czyniąc z projektu jedną z najbardziej udanych zbiórek w historii Kickstartera. Dopiero wtedy do drzwi zapukało Prime Video, zamieniając odcinek specjalny w pełnoprawny serial.

I właśnie ten „niepoważny” projekt robi wszystko to, czego nie potrafią giganci. Drużyna Vox Machiny, czyli bliźniaki Vex i Vax, ogarnięty żądzą zemsty rusznikarz Percy, druidka Keyleth, poczciwy osiłek Grog, niesforny bard Scanlan i gnomia kapłanka Pike, to banda przekonujących nieudaczników, którzy piją, przeklinają i pakują się w kłopoty, a mimo to, a może właśnie dlatego, kibicuje się im mocniej niż niejednemu pomnikowemu herosowi. Każde z nich ma własną historię, własne demony i własny moment chwały. Tego właśnie brakuje wielkim produkcjom – postaci, na których naprawdę nam zależy.

Scenariusz bezbłędnie żongluje przy tym tonami. Rubaszny żart potrafi sąsiadować z wątkiem tortur rodziny Percy’ego i jego paktem z mrocznymi siłami, a serial ani razu nie gubi przy tym równowagi. To dowód, że dobre fantasy nie musi być posępne jak Gra o tron, by trzymać za gardło. Ale nie musi też bać się prawdziwego mroku.

Liczby nie kłamią

Żeby nie było, że to tylko moje zauroczenie – dane mówią to samo. Wszystkie cztery sezony Legendy Vox Machiny mają na Rotten Tomatoes perfekcyjny wynik 100% ocen krytyków. Cztery sezony z rzędu bez jednej negatywnej recenzji to passa, której, jak wyliczał Forbes, nie ma żaden inny serial oryginalny Amazonu, a w całym streamingu można ją policzyć na palcach jednej ręki.

Widzowie są niemal równie entuzjastyczni: oceny publiczności oscylują od 91% do 97% w zależności od sezonu, do tego dochodzi nota 8,4 na IMDb. A najlepszym dowodem zaufania platformy jest fakt, że piąty, finałowy sezon został zamówiony jeszcze przed premierą czwartego. To luksus, o którym twórcy Koła czasu mogli tylko pomarzyć. Vox Machina opowie swoją historię od początku do końca, dokładnie tak, jak ją zaplanowano. W dzisiejszym streamingu to rzadkość granicząca z cudem.

Twórcy u steru i brama do gatunku

Jest jeszcze coś, co odróżnia Vox Machinę od wszystkich wymienionych wyżej porażek. Twórcy są właścicielami materiału źródłowego. To nie korporacja adaptuje cudzą sagę pod dyktando algorytmów, tylko autorzy opowieści sami przenoszą ją na ekran. Nie ma tu konfliktu między wizją pisarza a showrunnerem, który „wie lepiej”. Ten konflikt pogrążył Wiedźmina i ciąży Pierścieniom Władzy, a w Vox Machinie zwyczajnie nie istnieje.

Serial działa też jak brama do całego gatunku. Jego sukces napędza renesans papierowych RPG i przyciąga do fantasy widzów, którzy nigdy nie rzucili kością k20. Ludzie po seansie sięgają po streamy Critical Role, podręczniki Dungeons & Dragons i książki fantasy. Żadna z aktorskich superprodukcji nie wygenerowała tak żywego ekosystemu wokół siebie. A gatunek nie przetrwa bez dopływu świeżych fanów.

Dlaczego animacja osiągnęła sukces?

Odpowiedź jest dwuwarstwowa. Pierwsza to szczerość. Vox Machina wyrosła z pasji, z sesji przy stole i z pieniędzy fanów, którzy uwierzyli w projekt szybciej niż jakakolwiek korporacja. Za mikrofonami stoją ci sami ludzie, którzy te postacie odgrywali latami na streamach. Matthew Mercer, Laura Bailey, Sam Riegel, Travis Willingham i reszta ekipy znają swoich bohaterów lepiej niż niejeden scenarzysta swoje postacie. Tej autentyczności nie da się kupić.

Druga warstwa to swoboda formy. Studio Titmouse, mające na koncie choćby uwielbiane Star Trek: Lower Decks, daje światu Exandrii nieograniczoną skalę bez kompromisów budżetowych. Smoki Konklawe Chroma równające miasta z ziemią, magia rozdzierająca niebo, bitwy, które w wersji aktorskiej pożarłyby budżet całego sezonu. Tu wszystko wygląda dokładnie tak, jak powinno. Nie trzeba ciąć scen, bo CGI kosztuje. Nie trzeba upraszczać świata, bo plener jest drogi. Trzeba tylko dobrze opowiedzieć historię.

Sukces poszedł zresztą dalej, a ekipa Critical Role sygnalizuje kolejne projekty, w tym takie wykraczające poza fantasy. To już nie eksperyment ani ciekawostka dla fanów RPG, a pełnoprawna, rozwijająca się franczyza i jedno z najzdrowszych partnerstw we współczesnym streamingu.

Mistrzostwo napięcia osiągnięte

Najlepszym dowodem na klasę tego serialu jest bieżący, czwarty sezon, trzymający w napięciu od pierwszego do ostatniego odcinka tak, że o zasadzie „jeszcze tylko jeden i idę spać” można zapomnieć. Nie ma tu pustych przebiegów, odcinków-zapchajdziur ani wątków ciągniętych na siłę, którymi grzeszą aktorskie superprodukcje. Każda scena czemuś służy, a stawka rośnie z odcinka na odcinek.

A finał? Powiem szczerze – podczas dwóch ostatnich odcinków czułem się, jakbym oglądał Avengers: Wojnę bez granic. Ta sama skala, ta sama bezwzględność wobec bohaterów, to samo poczucie, że plansza właśnie została wywrócona i nie ma powrotu do stanu sprzed. Siedziałem przed ekranem długo po napisach końcowych, próbując pozbierać myśli. Rzadko które fantasy, animowane czy aktorskie, potrafi zostawić widza w takim stanie.

Osobny akapit należy się antagoniście. Głównym złoczyńcą sezonu jest Szeptany (The Whispered One), czyli nikt inny jak legendarny Vecna z lore Dungeons & Dragons. Serial nie może nazywać go po imieniu z powodów licencyjnych, bo prawa do nazwy ma Wizards of the Coast. I to jest Vecna, na jakiego fani czekali latami – arcylisz opętany wizją boskości, cierpliwie rozgrywający bohaterów przez pół sezonu pod ludzką maską Sheparda Gideona, któremu głosu użycza sam Andy Serkis.

Sposób, w jaki napisano tę postać, jej przerażająco logiczną motywację, manipulacje i skalę zagrożenia, powinien być pokazywany na kursach scenopisarstwa jako wzór. Przy nim blednie niejeden złoczyńca  z produkcji za setki milionów dolarów, włącznie z serialowym imiennikiem ze Stranger Things. Tak się buduje wroga, którego widz jednocześnie nienawidzi i nie może się doczekać jego kolejnej sceny. Po takim finale oczekiwanie na piąty, ostatni sezon będzie torturą. W najlepszym tego słowa znaczeniu.

Co po Vox Machinie?

I tu muszę przyznać się, że jestem pełen obaw. Piąty sezon będzie ostatnim, a ja szczerze boję się tego, jak będzie wyglądało serialowe fantasy po zakończeniu emisji Vox Machiny. Przez cztery lata to właśnie Legendy Vox Machiny były pewniakiem gatunku, produkcją, na którą czekało się bez obaw o zawód. Gdy zniknie zostanie pustka, którą trudno będzie czymkolwiek zapełnić. Pobojowisko opisane na początku tego tekstu nie zniknęło przecież nigdzie.

Na szczęście nie jestem skazany wyłącznie na czarne scenariusze. Pałeczkę przejmuje już The Mighty Nein, adaptacja drugiej kampanii Critical Role, która zadebiutowała ze świetnym przyjęciem i potwierdzonym drugim sezonem. Świat Exandrii nie zgaśnie więc wraz z Vox Machiną. A po drugiej stronie barykady swoją szansę dostaje Eragon od Disney+, nad którym czuwa sam Christopher Paolini, autor cyklu. Po fatalnej kinowej adaptacji z 2006 roku Alagaësia zasługuje na sprawiedliwość, a obecność pisarza przy projekcie daje przynajmniej cień nadziei, że tym razem ktoś potraktuje ten świat z należytym szacunkiem.

Mam ogromną nadzieję, że to właśnie ten kierunek wyznaczy przyszłość. Że gatunek na nowo rozkwitnie, a produkcji tak dopracowanych jak Vox Machina będzie pojawiało się coraz więcej. Bo recepta jest już znana i sprawdzona: szacunek do materiału źródłowego, twórcy, którzy kochają swój świat i zaufanie do widza. Jeśli za kilka lat okaże się, że fantasy uratowała rysunkowa banda awanturników z sesji RPG, a jej śladem poszli kolejni, będzie to najpiękniejsza ironia we współczesnej popkulturze. I niczego nie życzyłbym temu gatunkowi bardziej.