„Stamtąd” wraca z czwartym sezonem. Takich seriali już się nie robi

Telewizja nauczyła nas, że seriale z tajemnicą w centrum prędzej czy później zawodzą. „Zagubieni” złamali nam serce, „Westworld” doprowadził do rozpaczy, a na cmentarzu dobrych intencji trup ściele się gęsto. Dlaczego ze „Stamtąd” będzie inaczej?

Na HBO Max już ruszył czwarty sezon „Stamtąd„. To serial, który od lat trzyma nas w stanie permanentnej paranoi i zachwytu, wraca z nowymi pytaniami – i obietnicą, że kiedyś w końcu pozwoli nam zrozumieć, dokąd właściwie trafiliśmy.

Tyle że samo to, że taki serial w ogóle istnieje, jest osobną zagadką wartą rozwiązania. Bo takich rzeczy już się nie robi. A przynajmniej nie powinno się dać.

Miasto, z którego nie ma ucieczki

Zacznijmy od rzeczy oczywistej: fabuła „Stamtąd” jest szalona. Grupa ludzi trafia do miasteczka gdzieś na peryferiach rzeczywistości. Nie mogą wyjechać. Nie wiedzą, dlaczego tu są. W nocy z lasu wychodzą stworzenia, które ich zabijają. I nikt – dosłownie nikt – nie ma pojęcia, co tak naprawdę się dzieje.

To brzmi jak zarys scenariusza napisanego przez uczniów szkoły filmowej po maratonie horrorów z lat 80. A jednak coś w tym wszystkim działa. Działa tak dobrze, że jest to najchętniej oglądany tytuł w historii MGM+.

Fani ochrzcili się zbiorową nazwą „Fromily” i traktują każdy nowy odcinek z nabożną powagą, jakiej nie widzieliśmy od czasów, gdy połowa internetu próbowała rozgryźć „Zagubionych”.

A skoro już mowa o „Zagubionych” – trudno o tym serialu nie myśleć przy każdej scenie „Stamtąd”. Produkcja jest często określana jako „Zagubieni” zmiksowani z prozą Stephena Kinga. To skrót myślowy, który w zadziwiającym stopniu trafia w sedno.

Jest wyspa zamieniona w miasteczko, są tajemnice pojawiające się warstwa po warstwie, jest filozoficzny ciężar pytania o los i wolną wolę. Jest też ta sama pułapka narracyjna, w którą „Zagubieni” kiedyś wpadli po uszy – pytanie, czy twórcy naprawdę wiedzą, o co tu chodzi – czy tylko robią dobrą minę do złej gry.

„Zagubieni” zaczęli się w 2004 r. i przez kilka sezonów byli czymś, o czym telewizja marzyła od lat: produkcją, która sprawiała, że ludzie czuli potrzebę gromadzenia się na forach, rysowania teorii na kartkach i rozmawiania o niej przy każdej nadarzającej się okazji.

„Zagubieni” byli jednym z pierwszych seriali, który wygenerował internetowe dyskusje o telewizji na masową skalę – zanim jeszcze Twitter stał się miejscem do takich debat, zanim powstały dedykowane serwisy do teorii fanowskich. To był serial, który nauczył widzów, że można – i należy – traktować telewizję poważnie.

I właśnie dlatego finał był tak bolesny. Jego największa siła – narracja „mystery box” – okazała się jednocześnie tym, co sprawiło, że satysfakcjonujące zakończenie było niemal niemożliwe. Widzowie chcieli odpowiedzi na pytania o mitologię wyspy – skąd się wzięły niedźwiedzie polarne, czym naprawdę był Dym, co znaczyły liczby Hurleya.

Dostali zamiast tego metafizyczny epilog o duszy, wierze i pośmiertnym pożegnaniu. Po emisji „The End” w maju 2010 r. narracja wokół „Zagubionych” wydawała się ostatecznie ustalona: to był serial, w którym twórcy wymyślali wszystko na bieżąco, seryjnie obiecując rozwiązania, które nigdy nie mogły nadejść. Przez lata krytycy używali słowa „Zagubieni” jako przestrogi.

Wszystko zaczęło się od Agenta Coopera

Ale żeby w pełni zrozumieć gatunkowe DNA „Stamtąd”, trzeba cofnąć się jeszcze dalej – do 1990 r. i do pewnego miasteczka w stanie Waszyngton, gdzie na brzegu rzeki znaleziono ciało owiniętej w folię dziewczyny.

„Twin Peaks” jest czymś więcej niż serialem – to punkt zerowy całego gatunku. Zanim pojawili się „Zagubieni”, zanim ktokolwiek użył słowa „mystery box”, David Lynch i Mark Frost stworzyli coś, co do dziś pozostaje być może najbardziej zagadkową produkcją w historii telewizji.

Agent Dale Cooper przyjeżdżał do sennego miasteczka zbadać morderstwo i odkrywał, że pod powierzchnią sielankowego życia prowincji bulgocze coś całkowicie nieludzkiego. „Twin Peaks” jest zainteresowany wrodzoną dychotomią światła i ciemności w ludzkim życiu – i ta obsesja przebija przez każdą scenę, każde dziwne spojrzenie, każdą chwilę ciszy.

Pokrewieństwo ze „Stamtąd” jest tu głębsze niż tylko nastrój. Oba seriale rozgrywają się w miejscach, które są jednocześnie bardzo konkretne i całkowicie niemożliwe. Oba karmią się leśną estetyką – drzewami, które kryją coś złego, nocą, która jest czymś innym niż zwykła ciemność.

„Twin Peaks” używa ujęć gęstego lasu z kołyszącymi się drzewami, w parze z niepokojącą muzyką, by sugerować wielką ciemność czyhającą w zaroślach. „Zagubieni” robili dokładnie to samo – jedne z pierwszych scen serialu pokazują, jak dżungla kołysze się, a coś niewidzialnego przez nią przebiega. W „Stamtąd” las jest miejscem, z którego w nocy wychodzą potwory. Ale las jest też czymś więcej – jest metaforą wszystkiego, czego nie rozumiemy i co nas przerasta.

Lynch powiedział kiedyś, że bał się rozwiązania zagadki Laury Palmer, bo wiedział, że odpowiedź zabije serial. Miał rację – oglądalność drastycznie spadła, gdy tylko ujawniono, kto zabił Laurę Palmer. Tajemnica jest paliwem. Rozwiązanie jest końcem podróży. Twórcy „Stamtąd” zdają się to rozumieć lepiej niż ktokolwiek.

Tajemnica jako gatunek sam w sobie

Ale sekret „Stamtąd” nie leży w fabule. Leży w sposobie, w jaki ta fabuła jest opowiadana.

Żyjemy w epoce natychmiastowych odpowiedzi. Serwisy streamingowe nauczyły nas, że serial musi dać satysfakcję w ciągu pierwszego odcinka, bo inaczej widz przełączy się na coś innego. Miniserie zamknięte w sześciu odcinkach stały się dominującym formatem właśnie dlatego, że nie wymagają od widza cierpliwości.

Netflix latami walczył z „drop rate” – wskaźnikiem porzuceń – i wyciągnął z tego wniosek, że im szybciej coś się wyjaśnia, tym lepiej. Efekt jest taki, że większość dzisiejszych thrillerów ma tempo sprintu i głębię kałuży po deszczu.

Seriale „mystery box” żyją nie ze zwykłej tajemnicy, lecz z dezorientacji – poczucia, że ziemia znika spod nóg podczas oglądania. Pierwsze słowa wypowiedziane w serialu „Silos” – „nie wiemy, dlaczego tu jesteśmy” – doskonale oddają to wrażenie. „Stamtąd” otwiera się dokładnie tym samym pytaniem i przez cztery sezony nie zamierza z niego rezygnować.

Bo „Stamtąd” robi coś wbrew całej logice współczesnej telewizji. Spowalnia. Pozwala swoim bohaterom oddychać, kłócić się, tracić nadzieję i odzyskiwać ją w tempie, które w 2026 r. wydaje się niemal prowokacyjne.

Każda odpowiedź generuje trzy nowe pytania. Każda scena, która wygląda na przypadkową, okazuje się kilka odcinków później kluczem do czegoś. I co najważniejsze – twórcy nie traktują tajemnicy jako pretekst. Traktują ją jako temat.

Bo „Stamtąd” nie jest serialem o tym, czym jest to miasteczko. Jest serialem o tym, co dzieje się z ludźmi, gdy nie mogą uciec od siebie nawzajem.

Bracia Russo w cieniu

„Stamtąd” nie powstało w miejscu, w którym spodziewalibyśmy się znaleźć serial tego formatu. MGM+ to platforma, która nie ma budżetu Netflixa, rozpoznawalności HBO ani apetytów Apple TV+. To właśnie ta skromność mogła paradoksalnie ocalić serial.

Mniej pieniędzy oznacza mniej ingerencji, mniej paniki przy niższych słupkach w pierwszych tygodniach, mniej korporacyjnego nacisku na „dostępność”. Kiedy platforma nie jest pewna swojej przyszłości, zdarza się, że daje twórcom wolną rękę z rozpaczy. I czasem wychodzi z tego coś niezwykłego.

Za produkcją stoją bracia Russo – tak, ci sami, którzy nakręcili „Avengersów”. Ale na planie „Stamtąd” są przede wszystkim producentami, nie reżyserami widowisk. Dali twórcy serialu, Johnowi Griffinowi, przestrzeń do pracy. I widać to w każdym odcinku – w cierpliwości montażu, w długich scenach dialogowych, w muzyce, która brzmi jak niepokój zamieniony w nuty.

Sezon trzeci zebrał jeszcze lepsze opinie niż wysoko oceniane dwa wcześniejsze – 100 procent krytyków oceniło go pozytywnie. To liczba, przy której warto się zatrzymać. Serial, który przez trzy sezony eskaluje napięcie i komplikuje mitologię, zamiast się degenerować – staje się lepszy.

To zaprzeczenie każdej statystyki, każdej branżowej mądrości, każdemu doświadczeniu wyuczonemu po obejrzeniu czwartego sezonu „Westworld” ze łzami w oczach.

W czwartym sezonie mieszkańcy są coraz bliżej odkrycia prawdy o miejscu, w którym mieszkają – szukanie odpowiedzi i wskazówek staje się coraz bardziej przerażające. To opis, który mógłby pasować do każdego sezonu, a jednak jakoś nie traci na wadze.

Bo w „Stamtąd” napięcie nie jest produkowane przez coraz większe eksplozje ani coraz bardziej nieprawdopodobne zwroty akcji. Jest produkowane przez rosnącą świadomość, że odpowiedzi mogą być gorsze od pytań.

I jest jeszcze jedna wiadomość, która dotarła zaledwie kilka dni temu: MGM+ zamówiło piąty, finałowy sezon serialu. To oznacza, że twórcy wiedzą, kiedy i jak skończyć.

To brzmi banalnie, ale w świecie, gdzie seriale są przedłużane, dopóki się opłacają i anulowane, gdy przestają – posiadanie zaplanowanego finału jest niemal rewolucyjnym gestem. To obietnica złożona widzom: wiemy, dokąd zmierzamy. Ufajcie nam.

Wiara jako warunek oglądania

I właśnie o zaufanie tu chodzi. „Stamtąd” jest serialem, który wymaga od widza aktu wiary. Wymaga zgody na to, że przez wiele godzin nie dostanie się odpowiedzi, że frustracja jest częścią doświadczenia, że pytanie „o co tu chodzi?” jest nie przeszkodą, ale sensem podróży.

Kiedyś telewizja regularnie o to prosiła. Prosiła, gdy nadawała „Twin Peaks” w 1990 roku i widzowie godzili się tygodniami czekać na to, kto zabił Laurę Palmer – wiedząc, że Lynch niechętnie w ogóle odpowie.

Prosiła przy „Więźniu” Patricka McGoohana z 1967 r. – kultowym serialu o człowieku uwięzionym w enigmatycznej wiosce, z której nie ma ucieczki, rządzonym przez bezosobowy system, który nigdy nie wyjaśnia swoich reguł.

Widzowie przez siedemnaście odcinków czekali na odpowiedź na pytanie „Kim jest Numer Jeden?” i otrzymali w finale odpowiedź tak absurdalnie prostą, że przez lata nie mogli jej przyjąć do wiadomości. A jednak serial ten do dziś jest uważany za jeden z największych „mystery boxów” w historii.

Dziś prośba, żeby widz ufał przez lata, bez gwarancji satysfakcji, jest luksusem. Algorytmy nagradzają szybkie katharsis. Platformy streamingowe mierzą, w którym momencie odcinka widz sięga po telefon. Decyzje o przedłużeniu lub anulowaniu serialu zapadają w oparciu o dane, które nie mają nic wspólnego z jakością narracji.

W takim środowisku serial, który świadomie spowalnia, który buduje przez cztery sezony i obiecuje, że finałem będzie piąty, jest anomalią – czymś, co statystycznie nie powinno istnieć.

A jednak „Stamtąd” istnieje. Może to znak, że gdzieś w tej branży ocalał jeszcze ktoś, kto wierzy, że najciekawsze rzeczy dzieją się tam, gdzie nie widać dna. Że tajemnica nie jest problemem do rozwiązania, lecz przestrzenią do zamieszkania. I że widz – wbrew temu, co mówią dane, wykresy i wskaźniki porzuceń – jest gotowy zaufać, jeśli tylko ktoś jest gotowy zasłużyć na to zaufanie.

To również warto przeczytać!

Zachęcam do zerknięcia na wpis o tym, dlaczego nagle całe Hollywood robi się małe i polecam lekturę felietonu, w którym stawiam tezę, że „Wskrzeszenie” Vala Kilmera to dopiero początek.

Więcej moich wpisów znajdziesz w sekcji maniaKalnych felietonów o filmach i serialach.