Nie trzeba żyć pod ziemią, żeby mieszkać w silosie

„Silos” wydaje się kolejną opowieścią o końcu świata, ale szybko okazuje się, że to nie zniszczona planeta jest tu najważniejsza. Ważniejszy jest człowiek, który tak długo żyje w cudzej opowieści, aż zaczyna mylić ją z rzeczywistością.

„Silos” ma w sobie wszystko, czego oczekujemy od porządnej dystopii. Zniszczona przyszłość. Ludzkość zamknięta pod ziemią. Gigantyczna konstrukcja, która jest jednocześnie domem, miastem, państwem, więzieniem i mitem założycielskim. Na zewnątrz ma czekać śmierć. W środku obowiązuje porządek.

„Silos” to adaptacja bestsellerowej trylogii powieściowej Hugha Howeya („Silos”, „Zmiana” i „Pył”), którą autor zaczął publikować w 2011 r. jako self-publishingowy projekt na Amazonie, zanim stał się jednym z głośniejszych zjawisk w gatunku dystopijnej science fiction.

Historia jest banalna do bólu: pisarz wrzuca opowiadanie do sieci bez większych oczekiwań, budzi się następnego dnia z tysiącami czytelników i prośbami o kontynuację. Tak właśnie zaczęła się jedna z ważniejszych dystopijnych sag ostatnich dekad.

Serial stworzył Graham Yost, znany m.in. z „Misji na Marsa”, „Speed” czy kilku odcinków „Kompanii braci”. Od maja 2023 r. związany z „Silosem”, którego trzeci sezon właśnie można oglądać na Apple TV (finał zaplanowano na 4 września).

Przy okazji warto zaznaczyć, że twórcy zapowiedzieli już, że sezon czwarty będzie ostatnim. Historia ma swój koniec i nikt nie zamierza jej sztucznie nadmuchiwać. W dzisiejszym świecie streamingowym to informacja, która sama w sobie zasługuje na oklaski.

Punkt wyjścia fabularny jest prosty i jednocześnie obezwładniający. 10 tys. ludzi żyje w ogromnym podziemnym silosie, liczącym 144 poziomy, bo powietrze na powierzchni jest śmiertelnie toksyczne. Przynajmniej tak im powiedziano.

Mieszkańcy silosu urodzili się pod ziemią, dorastają pod ziemią, starzeją się i umierają pod ziemią – i jest to dla nich czymś tak naturalnym, jak dla nas wstawanie rano i zaglądanie w telefon. Najsurowszą karą w tej społeczności jest przymusowe wyjście na zewnątrz, zwane „czyszczeniem”. Nikt z niego nie wrócił.

Nikt, dopóki nie trafimy na Juliette Nichols w wykonaniu Rebekki Ferguson, która jest chyba jedną z najlepszych decyzji castingowych ostatnich lat w telewizji. Ale „Silos” nie jest tylko kolejnym serialem SF „w stylu” „Fallouta”.

Najtrwalsze więzienia nie mają krat

Dystopie często pokazują władzę jako coś brutalnego, widzialnego, prawie teatralnego. Mundury, patrole, propagandowe ekrany, publiczne kary. „Silos” jest ciekawszy, bo rozumie, że do sprawnego systemu nie zawsze potrzeba ciągłego terroru. Czasem wystarczy regulamin, archiwum, kilka zakazanych pytań i społeczność, która sama pilnuje granic własnej wyobraźni.

Najtrwalsze więzienia nie muszą mieć krat. Wystarczy, że człowiek nauczy się nazywać je domem.

To jest najbardziej niepokojące w tej historii. Mieszkańcy silosu nie budzą się codziennie z poczuciem, że są częścią wielkiego eksperymentu społecznego. Oni mają swoje obowiązki, napięcia, ambicje, lęki, małe radości.

Ktoś naprawia maszynerię. Ktoś wydaje decyzje. Ktoś pilnuje dokumentów. Ktoś wychowuje dzieci. Ktoś idzie spać zmęczony i wstaje, bo trzeba żyć dalej. Normalność. Nie jako wielka idea, ale jako suma powtórzeń. Jako rytuał, który mówi: nie komplikuj. Nie wychylaj się. Nie zadawaj pytań.

Kto zbudował silos? Dlaczego nie można żyć na zewnątrz? Na początku nie znamy odpowiedzi na te pytania

I trudno nie poczuć lekkiego ukłucia, bo przecież my też znamy ten mechanizm. Nie żyjemy w podziemnym silosie. Mamy Internet, podróże, dostęp do wiedzy, wolność wyboru serialu na wieczór. A jednak współczesny człowiek też bardzo często mieszka w konstruktach, których nie dotyka, bo są zbudowane z przekonań, nawyków, algorytmów i strachu. Nazywamy je relacjami.

Wygodne kłamstwo o temperaturze pokojowej

„Silos” jest opowieścią o prawdzie, ale nie w naiwnym sensie. Nie chodzi tu o prosty podział: dobrzy chcą wiedzieć, źli ukrywają. Ciekawsze jest co innego.

Serial pokazuje, że prawda bywa dla ludzi mniej atrakcyjna niż stabilność. Zwłaszcza wtedy, gdy stabilność ma ciepło mieszkania, zapach jedzenia, twarz bliskiej osoby i obietnicę, że jutro będzie podobne do dzisiaj. Po co to zmieniać?

Wygodne kłamstwo rzadko wygląda jak kłamstwo. Częściej wygląda jak rozsądek.

To bardzo współczesna intuicja. Żyjemy w epoce, w której dostęp do informacji jest większy niż kiedykolwiek, ale zrozumienie świata nie stało się przez to prostsze.

Przeciwnie. Im więcej danych, komentarzy, analiz, przecieków, filmów czy wpisów w social mediach, tym bardziej człowiek marzy o jednej, czystej wersji rzeczywistości. O kimś, kto powie: tak jest. Tak było. Tego się trzymaj.

Juliette Nichols to główna bohaterka serialu „Silos”. Nie sposób jej nie polubić od pierwszej sceny, w której się pojawia

Właśnie dlatego silos jako metafora działa dziś tak dobrze. Nie dlatego, że jesteśmy odcięci od informacji. Raczej dlatego, że jesteśmy nimi zasypani, a mimo to coraz częściej zamykamy się w prostych, szczelnych systemach interpretacji.

Jedni mają swoje media, drudzy swoje autorytety, trzeci swoje lęki. Każdy ekran może być oknem. Ale może też być ścianą.

„Silos” mówi nam więc coś niewygodnego: problemem nie jest wyłącznie to, że ktoś może ukrywać prawdę. Problemem jest także to, że my czasem nie chcemy jej znać, jeśli miałaby odebrać nam komfort bycia po właściwej stronie.

Popkultura od dawna schodzi pod ziemię

„Silos” nie jest niczym odkrywczym. To część długiej tradycji opowieści o zamkniętych światach i kontrolowanej rzeczywistości.

W „Roku 1984” George’a Orwella władza rządzi nie tylko ciałami, ale pamięcią i językiem. W „Matriksie” codzienność okazuje się perfekcyjnie utrzymaną iluzją. W „Truman Show” bohater żyje w świecie, który jest dla niego domem, ale dla innych widowiskiem.

W „Snowpiercerze” resztki ludzkości jadą przez zamarzniętą Ziemię pociągiem podzielonym na klasy. W „Falloucie” schrony, które miały ratować ludzi, okazują się laboratoriami społecznych lęków.

„Silos” spodoba się fanom „Fallouta”, ale oba seriale sporo różni

„Silos” korzysta z tych skojarzeń, ale ma własny ton. Jest mniej krzykliwy, bardziej – nomen omen – przyziemny. Zagrożenie nie wynika tu z jednego wielkiego potwora, tylko z tego, że cały świat został ustawiony tak, by człowiek nie miał gdzie mieć wątpliwości.

To fantastyka o architekturze posłuszeństwa. O tym, że przestrzeń może wychowywać. Schody mogą dzielić. Piętra mogą budować klasy. Brak windy może być polityką. Zakaz posiadania pewnych przedmiotów może znaczyć więcej niż długa przemowa dyktatora.

„Silos” nie pyta: co, jeśli świat się skończy? Pyta raczej: co, jeśli świat trwa dalej, ale dostęp do niego został nam odebrany?

Nasze prywatne silosy

Najłatwiej oglądać „Silos” jako ostrzeżenie przed władzą. I oczywiście ono tam jest. Serial bardzo sprawnie pokazuje, że kontrola informacji to kontrola rzeczywistości. Kto decyduje o archiwach, obrazach i języku, ten decyduje także o granicach możliwego buntu.

Czy gdybyśmy mieli tylko jedną szansę, by wyjść na zewnątrz, zaryzykowalibyśmy? Wiele osób zapewne odpowiedziałoby przecząco

Jest jednak w tej historii coś bardziej osobistego. Bo silos nie musi być tylko instytucją. Może być rodziną, środowiskiem, bańką informacyjną, pracą, klasą społeczną, a nawet własnym charakterem. Może być wszystkim, co mówi: nie wychodź poza to, co znasz, bo na zewnątrz stracisz siebie.

Każdy z nas ma jakieś piętro, na którym czuje się bezpiecznie. Zna zapach korytarza. Wie, komu się kłaniać. Wie, jakich tematów nie poruszać. Wie, które pytania są „niepotrzebne”, „przesadzone”, „nie na teraz”. I dopóki życie się toczy, dopóty można udawać, że to nie jest problem.

W centrum „Silosu” znajduje się strach przed zewnętrzem. I to kolejny powód, dla którego serial tak dobrze rezonuje z naszym czasem.

Dzisiejszy świat też często organizuje się wokół lęku. Lęku przed wojną, kryzysem klimatycznym, migracją, technologią, chorobą, utratą pracy, społecznym chaosem, przyszłością, której nie umiemy sobie wyobrazić.

Świat przedstawiony w „Silosie” jest nam o wiele bliższy, niż tego byśmy chcieli

Strach nie jest sam w sobie czymś złym. Bywa rozsądny. Bywa potrzebny. Chroni. Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś robi z niego system zarządzania. Gdy powtarza: skoro się boisz, oddaj mi decyzję. Skoro świat jest groźny, nie pytaj. Skoro bezpieczeństwo jest najważniejsze, zrezygnuj z reszty.

„Silos” bardzo dobrze pokazuje tę pułapkę. Władza najskuteczniej działa wtedy, gdy nie musi już przekonywać ludzi, że jest dobra. Wystarczy, że przekona ich, iż alternatywa jest gorsza.

Co „Silos” mówi o nas?

„Silos” nie daje prostego morału. I dobrze. Serial raczej zostawia nas z nieprzyjemnym pytaniem: co w moim świecie przyjmuję za oczywiste tylko dlatego, że nigdy nie musiałem tego sprawdzić?

Jest ono bardziej niepokojące niż toksyczny krajobraz za ekranem. Bo zewnętrzny świat w „Silosie” może być martwy, groźny, niepoznany. Prawdziwa stawka tej historii leży jednak gdzie indziej. W decyzji, czy człowiek chce wiedzieć, nawet jeśli wiedza odbierze mu spokój.

Może dlatego „Silos” tak dobrze trafia w nasz moment historyczny. Żyjemy w epoce, która ma obsesję na punkcie jawności, a jednocześnie tonie w manipulacji. Mamy dostęp do niemal wszystkiego, a mimo to coraz częściej nie mamy niczego. Mówimy o wolności, ale potrzebujemy być zniewoleni. Deklarujemy ciekawość, ale często boimy się zadawać pytania.

I tu pojawia się serial o ludziach zamkniętych pod ziemią. Niby daleki. Niby SF. Niby „nie o nas”. A potem orientujemy się, że najważniejsze pytanie nie brzmi: co jest na zewnątrz silosu? Najważniejsze pytanie brzmi: kto nauczył nas bać się wyjścia?

To również warto przeczytać!

Zachęcam do zerknięcia na wpis o tym, że Spielberg wraca do kosmitów i polecam lekturę felietonu, w którym pytam, kiedy do cholery zobaczymy nowego Bonda.

Więcej moich wpisów znajdziesz w sekcji maniaKalnych felietonów o filmach i serialach.